www.vurallarsut.com

Erkan ÇELİK


ÇILDIR´LI ÂŞIK İRFANİ HOCA-

Aras boyu âşıklarımızdan Çıldır ´lı İrfani...


     Aras boyu âşıklarımızdan Çıldır ´lı İrfani 18.yy sonları ile 19 yy. başların da yaşamıştır. Asıl adı Süleyman´dıri. Ardahan Çıldır ilçesine bağlı Sazlı (Goraver) köyünün 2,5 ve 3 km doğusunda bulunan ?Gunduzhevde? bugün harabe halinde bulunan köyde ?İsmailoğullarına mensup, hali vakti yerinde bir aileden dünyaya gelmiştir. Gençliğinde iyi bir tahsil gören şair, dini bilgileri öğrenerek hafız olmuş. Bunun içindir ki kendisine Hoca diye hitap edilmiştir. Yazdığı ve söylediği şiirlerde mahlas olarak İrfani ismini kullanan Âşık Süleyman badeli şairlerimizdendir.

    Halk Edebiyatımızda gelenektir. Seçkin ozanlar, üstat şairler olay yaratırlar. Hayatı yöresinde, sazla sözle; elden ele gönülden gönüle dolaşırlar. Bir halk şairidir İrfani Hoca. Seçmiştir seçilmiştir, sevmiştir, sevilmiştir. Bir aşk olayı içine girmiştir.

    İrfani hoca rüyasında gördüğü Türkmen kızına olan aşkı aşığı hapishanelerde çile çekmesine neden olur. Şiirlerinde İrfani mahlasını kullandığı için ?İrfani? adı ile tanınmıştır. Halk arasında kullanılan adı ise yine mahlas olmakla birlikte ?İrfani? Urfanı-Urfani?şeklinde söylenir

Hoca İrfani olarak da bilinen âşık hakkında elimizde bulunan tek kaynak rahmetli Prof. Dr. Kırzıoğlu´nun derleme notlarıdır. Ondan bize intikal eden eski yazılı birkaç derleme defterinde İrfan´ıyla ilgili notlara rastlamaktayız. Bu notlardan İrfani ?nin XVIII. yüzyılda yaşadığı anlaşılmaktadır. Zira Ahıska Valisi Atabekli Süleyman Paşa´nın onu hapse attırdığına dair rivayeti doğru sayar ve Paşa´nın da 1771 yılında Ahıska Valisi olduğunu göz önüne alırsak, aşığın yaşadığı çağ iyice anlaşılırii.Aşığın akrabaları halen Sazlısu köyünde yaşamaktadır. Sazlısu köyünde yaşayan akrabası Ferit Karagöz, Hoca İrfani ?ye ait kız kaçırma hikâyesi ve sözleri daha önce Rasim Deniz (Çıldırlı İrfani Hoca)ile Nizamettin Onk´un(İrfani Hoca) kaleme aldığı yazı ile benzerlik taşımaktadır. Yalnız Rasim Deniz ve Nizamettin Onk yazılarında Hoca İrfani ´nin kaçırdığı kızın ismini ?Zeliha? olduğunu yazmıştır.

 

İrfani Hoca´ya rüyayı âlemde bade verilir. Rüyasında pirleri İrfani Hocaya sevdiği kızı da gösterirler. Sen onun yanına gitmeyeceksin o senin yanına gelecek derler.?

Erken kalkan Hoca İrfani rüyasını aynen Annesine anlatır ve derki ?Anne onlar buraya gelecek ben evde olmasam dahi onları evde beklet bana haber ver.

Aradan bir zaman geçer Arpa hasat dönemi gelir. Hoca İrfani köyün karşısında bulunan Arpa tarlasına (tarla halen torunu Ferit Karagöz´de) gider. Öğlen vakti İrfani Hoca´ya yemek hazırlayan annesi hazırladığı yemek ile birlikte evden çıkar köyün içinde bulunan çeşme başına gelir.

İrfani gibi Zeliha da rüyada pir elinden bade içmiş ve İrfani´yi görerek âşık olmuştur.

Günden güne sararıp solan, gece gündüz rüyada gördüğü İrfani´yi düşünen Zeliha, daha fazla dayanamayıp derdini kardeşi Karacaoğlan´a söyler. Halden bilen anlayışlı kardeşi de çok sevdiği Zeliha´nın isteği üzerine, bütün gücünü harcayarak bir kervan hazırlatır, remil ilminden iyi anlayan Arap köleyi de yanlarına katarak Zeliha´yı Gündüzhev´e (Kunduzhev) doğru uğurlar.

Zeliha beraberindekilerle birlikte uzun ve zahmetli bir yolculuktan sonra Çıldır-Kunduzhev köyüne gelir. Köyün içinde bulunan çeşmenin başında çeşmeye su doldurmaya gelen İrfani ?nin annesi ile karşılaşırlar. Anne sana birisini sorsak tanırmısın? Elbette sorun yavrum köyümün insanını tanımaz mıyım? Anne bu köyde genç İrfani adında birisini tanırmısın ?İrfani ?nin annesi hemen anlar bunlar oğlunun anlattığı insanlardı. Bir an düşündükten sonra ya bu kız oğlumu kendi memleketine götürürse, ben İrfani ?ye nasıl dayanırım. Evlat acısı, gurbet kahrı beni öldürür düşüncesiyle ?ağlamaya başlar. Oğlum sizlere ömür oldu. Sevgili İrfani´m öldü.

?der. O sırada İrfani öğle sıcağından arpa yığınlarının altına girer ve uyur.

Uzun yollardan bin bir sıkıntılar çekerek sevgilisini görmeye gelmiş Zeliha kadının ?eve girin yorgunluğunuzu giderin? demediğinden, gecikerek cevap verdiğinden şüphelenmiş ve Arap köleye hemen remil atmasını söylemiştir.

Üç defa remil atan remilci İrfani ?nin toprak ve ot altında olduğunu söyler. Zeliha içi kan ağlayarak hemen kervanına dön emri verir. Arpaiii yığınları içinde sevgilisi Zeliha´yı düşünürken uyuyan İrfani, rüyasında O´nu suda boğulurken görüp uyanır. Hemen eve gelir.

İrfani ?anne üzerimde öğle bir kırgınlık var ki kendimi hiç iyi hissetmiyorum. Olmaya bugün bize kimse geldi. Annesi yalan konuşur ?yok oğul bugün bize kimse gelmedi. Anne-oğul akşamleyin eve beraber gelirler. İrfani eve gelince hemen yatağa yatar. Oğlunun durumunu iyi görmeyen İrfani ´nin annesi Çıldır merkezden bir Hekimi (Doktor) eve getirtir. İrfani´yi muayene eden Hekim, İrfani de korkulacak bir hastalığının olmadığını söyler. İrfani üç hana söz söyler

 

El çek tabib, el çek derd-i sinemden

Sen menim derdime çâre bilmezsin

Sen nice tabibsin yokdur ilacın

Yaram içerdendir sarabilmezsen.

?

Ben İrfani ?yem yar yolu gözlerim

Kara bağrım kebap eyler közlerim

Ne durursan ağlasana gözlerim

Daha yar yüzünü görebilmesen.

 

Hekim ?Anne senin oğlun aşk hastalığına tutulmuş ?der. Bunun üzerine İrfani ?nin annesi oğluna ?oğlum dün bize senin bahsettiğin adamlar geldi ben onlara senin öldüğünü söyledim. Bana da bu sözleri yazıp verdiler. Sözleri alıp okuyan İrfani annesine ?Ah anne keşke bana haber verseydin, nereye gittiler?Annesi?Zeliha gilin gittiği yönü tarif eder

.İrfani hoca bu sözleri söyler

 

Ay ana bu dağları görende

Gene derdim üç oldu üç oldu

Yüklendi evim barhanam

Tamam, göç oldu göç oldu.

 

Peyvazda duran melekler

Kabul olmadı kırk dilekler

Hani bana verdiğin emekler

Tamam, nic oldu nic oldu

 

Bu sözleri söyledikten sonra İrfani hoca evi terk eder. Sevdiği kızın peşin çek gider. Merkezin (Çıldır) yaylası ile Meryem köyün arasında bulunan yöre halkı tarafından İrafani´nin bulağı diye adlandırılan yerde su içmek için mola verir.

Yaylaya çıkan Türkmen kızları su doldururken içlerinden bir tanesini sevdiği kıza benzeten İrfani kızı kaçırır. İşte o zaman bu şiiri söyleyerek aradığını bulmasa da bir benzerini bulduğu için yaratana şükreder.

 

 

Şükür yaradana çok şükür

Bin derdime bir dermanı getirdim

Yıllar yılı intizarın çektiğim

Peripeyker nevcivanı getirdim

?

Bizi ihrak iden hicran gözüdür

Ma´rifetde Züleyha´nın özüdür

Sakın dime bir Türkman´ın kızıdır.

Bir ehl-i dil güherkanı getirdim.

?

Kimse bilmez İrfanî´nin derdini

Bülbül gibi besler idi gülünü

Viran ettim Harmandarın ilini

Elagöz´lü bir Türkmen´i getirdim.

Fakat bu sevinci ve mutluluğu çok sürmez. Bacısının kaçtığını öğrenen kızın kardeşi Karacaoğlan durumu hemen Çıldır eyaletine bağlı Ahılkelek sancağı Paşası Süleyman Bey´e bildirir, kızın bulunmasını aksi takdirde Kars paşasına şikâyette bulunacağını söyler. Karacaoğlan, İrfanî´nin fazla ceza alması için bacısının nişanlı olduğunu söyler. Kısa bir sürede yakalanan İrfani Tiflis ağır ceza mahkemesinde yargılanmaya başlar. Huzura çıkan İrfani hoca ve kıza bakan Süleyman Paşa? İrfani sen bu kızın neresine vuruldun. Der

İrfani ?Paşam sen birde ona benim gözümle bakabilseydin.?

İrfani kolunu yukarı doğru kaldırır ?Paşa sen benim bu koltuğumun altından sevdiğim kıza bak?

Süleyman Paşa İrfani´nin koltuğunun altından bakar ki kız o kadar güzel ki. Paşa şaşırır. İrfani paşaya bu sözleri söyler

 

Dahi turhan tutmuş bilmem derdini

Derman için bir Loğmana gelmişem

Çevir Şerfif´nen, Mehemmed´in başına

Duacıyam kaddimana gelmişem

 

Şerif ile Mehemmed Süleyman Paşanın oğulların ismi Süleyman paşa şaşırır benim çocuklarımın ismini nereden bildi

 

İrfani söze devam eder

 

 

 

On bin gafleyi gazelde

Deli gönül âşık olmuş güzele

Bir sevdanın mecnunuyum

O sebepten yana yana gelmişem

 

Urfanı marhumdur beynaba kuldur

Aşkın arasında biten bir güldür

Ya Lütfü gel çare et yâda öldür

Mühür sahibi Süleyman´a gelmişemiv.

 

Bu sözleri duyan Süleyman paşa yine de İrfani´yi ayrı bir zindana, kızı ayrı bir zindan koydurur.

O gün akşam evde başından geçenleri eşine anlatır. Süleyman Paşanın hanımı çok akılı bir kadın. Kocasına ?Paşa paşa onları birbirinden ayırma onlar hak aşığıdırlar.

Süleyman paşa tekrar İrfani´ yi huzuruna getirtir. Oğlum sen bu kızdan vazgeç seni serbest bırakayım? İrfani Paşa hele sen benim bu sözlerimi dinle.

 

Bir fakir bûs etse şâh dâmanını, Tekdir etmek âlişana düşer mi? Bir yiğidin yaman derdi olmasa, Derman içün hiç Loğman´a düşer mi? ? İrfanî´yim zikrin kesme Mevlâ´dan, Mecnun neler çekti bilsen Leylâ´dan, Sefil baykuş lezzet bulsa leyladan, Firar edüp hiç(çöl) virana düşer mi?

 

Süleyman paşa İrfani ´ye ?Peki evladım bizim bir muammamız var onu çöz?

 

Yeni baştan derde düştüm oklandım

Gamlı gönlüm bir sevdaya bağlandı

Özü şirin, sözü şirin, şuh güzel

Kirpiği ok, kaşı yaya bağlandı

 

Şirin söyler, şirin güler, naz eyler

Her ezası yüz bin türlü naz eyler

Çarğatı çevrilip yel pervaz eyler

Sanırsan bulutdu aya bağlandı

 

İrfani yeniden buldu bir devlet

Daha herzayi´ye etmir ürfet

Eski beybafadan kalktı muhabbet

İndi gönlüm Hürremzaya bağlandı.

 

Söz bitince Süleyman paşa ?Oğlum sen bizim hanıma mı âşık oldun? der. O arada Paşanın hanımı Hürremzay ?Paşa ben sana söylemedim mi bunlar hak aşığı içimden geçeni söyledi paşa sen bunları ayırma ?der.

Süleyman paşa ceza olarak İrfani´yi Arpaçay Demirciv köyüne sürgün eder. İrfani Demirci köyüne gitmek için Çıldır´a´ geri gelir. O sırada Çıldır ahalisinden bir kaçı İrfani ?ye İrfani sen bu kızı bırak, bu kız senin başına bela açar derler. Burada İrfani birkaç hana söz söyler.

 

Bu kışta kışlasında kışlasın

Görem memnun olsun eli Çıldır´ın

Hoçuvan´dan beri çekilifdi deresi

Eser eksik olmaz yeli Çıldır´ın

 

Yaz olanda gelir kalem kaşlılar

Güz olanda gider siyah saçlılar

Zeri zerraf diğer yeşilbaşlılar

Dolar sunasından gölü Çıldır´ın

 

Men İrfani ´yem düşdüm sevdaya

Karacaoğlan gelsin kara kadaya

Türkmen kızını alıp gidem adaya

Daha uğramasın yolu Çıldır´ın.

 

Gerek kız gerek İrfani Hoca gönül yarasının ıstırabıyla dağa taşa düşerler. İkinci defa kaçırır kızı İrfani, Yine Ahılkelek paşasından yakayı kurtaramaz. Üçüncü defa kaçarlar yine paşa getirtip kızı Kardeşine (Babası) teslim eder.

Akçakale adasında cezasını çekip dışarı çıkan İrfani sevdiği kızı görmek için tekrar yaylaya gider. Tabi ki yaylada kimseyi göremez. Bir kayanın üzerinde oturan İrfani bu sözleri söyler.

 

 

Hani yaylam hani senin ezelin

Güz olanda bağlar döker gazelin

Sende mihman olmuş benim güzelim

Yârim göçüp viran kalan yaylalar

 

Yaylada yayılır koyunla koçu

Dalında örmüştü kırk bölük saçı

Yüklenip barhana gedipte göçü

Yârim göçüp viran kalan yaylalar.

 

Hani yaylam sende vefa olsaydı

Yar göçünü sinen üstte salsaydı

Biçare İrfani mihman olsaydı

Yârim göçüp viran kalan yaylalar.

 

Fakat Hoca´nın gönül çilesi bitmiş değildir. O ilk sevdiği Türkmen Zeliha´yı düşünmeye o´nun aşkı ile yanmaya başlamıştır. İlk aşkı ve ilk sevgilisi olan Türkmen Zeliha aklına düştüğü bir sırada İrfani şu şiiri söylemiştir.

 

Nedir bu hengâme vakt-i seherde

Derdimend bülbülün vaveylasıdır

Muhabbet yılları esdikçe serde

Çek çevrini yârin baş belasıdır

?

Çok gördük geçirdik felek devrini

Hayli çektim bu dilberin cevrini

Kimse bilmez derunumun derdini

İrfani bir Türkmen mübtelasıdr.

 

Bir ilkbahar günü güzel bir havada sabah namazına kalkan Ozan abdest alırken gökyüzünde bir bölük turnanın ses sese gittiğini görür. İçli duygularla Turnaları Zarşat (Arpaçay) dan Çıldır yöresini Ardahan´a doğru gezdirir.

 

Sabah namazında kalkıp Zarşat´tan

İn,Karaçayır´ı bulasan turnam

As Lavaş-Gediğ´in,bağla katarın (Lavaş gölü Taşköprü-Bozyiğit köyü arasındaki gölün ismi)

Karış Taşbaşı´nda Göl´e sen turnam

(Zarşat-Arpaçay-Taşbaşı Köyü-Arpaçay)

 

İrişli,Külveren kaldı sağ yana

Aş Kızılkilse´den geç, Kamervan´a

Albız ıssızlıktır, Çala virana

Orda da bir gece kalasan turnam.

(İrişli-Göldalı köyü ? Albız Doğruyol-Çanaksu Köyü arasındaki harabe köy, Külveren Köyü Aydıngün-Göldalı köyü arasında Harebe köy ismi.- ,Kamervan ?Çanaksu Köyü-Arpaçay

 

Şefil Ağcakala dönüptür yaza

Uğrama Kakaç´a belki yol aza

Gel su-Karışan´dan in çift Canbaza

Canbaz-Çukuru´nda gülesen turnam.

(Akçakale Köyü-Çıldır, Kakaç Köyü-Arpaçay, Aş. Cambaz-Yk Cambaz Köyü-Çıldır)

 

Zinzal´lar çekilip yucadan yuca

Uğra Çamdıra´dan sor hali nice

Sukhara mamurdur, bari bir gece

Eğlenip rahatı bulasan turnam

(Zinzal- Güvenocak Köyü-Çamdıra-Taşdeğirmen Köyü, Suhara-Âşık Şenlik Mh.)

 

Koğas süvaridir, Purut piyaden

Urta´yla Meredis gelmesin yadan

Aş Çatak-Başı´nı geç Zurzuna´dan

Kunduzkhev dost köyü, bilesen turnam

(Kohas-Saymalı Köyü- Purut-Eşmepınar köyü, Urta-Gölbelen, Meredis- Gölebakan Köyü Çıldır, Zurzuna-Çıldır´ın eski ismi)

 

İrfani der turnam, çıkma sözünden

Âlemi mest ettin hoş avazından

Aslı Karmandarlı-Türkmen Kızı´ndan

Orda bir hoş haber alasan turnam.

 

 

Olay kısa zamanda dilden dile gönülden gönüle düşüp bir destan olur. Kimi yazılı kaynaklarda İrfani Hoca Akçakale adasına sürgün edildiği kimi kaynaklarda ise Süleyman Paşa karısı Hürremzay´ın etkisi ile Türkmen kızını da İrfani Hocaya verip Kars Paşasının emri olduğu için Çıldır yöresinden yanında sevgilisi ile birlikte Arpaçay-Demirci köyüne sürgün edildiği

burada kendisine bir miktar toprak verildiği çiftçilikle meşgul olmaya başlamıştır. Yerel halk İrfani ?nin mezarının eski mezarlıkta olduğunu söylemekte.

Bazı kaynaklarda ise İrfani Hoca Ardahan´ın Elagöz köyünde Zeliha´ya benzeyen kızı kaçırdığını yazmakta.

 

Folklor araştırmacısı Nizamettin Onk´un ve Rasim Deniz´in Âşık İrfani ile ilgili yazılan makalelerde aşığın 18.yüzyılın yarısı ve 19.yüzyılın ilk başlarında yaşadığını yazmakta.

Ahıska Türklerinin tarihini araştıran Yunus Zeyrek´te Ahıska âşıkları: İrfani makalesinde kaynak göstermeden İrfani ?nin adının Süleyman olduğunu, Ahıska´nın bir gazası olan Çıldır´ın Kunduzhev köyünde doğulduğunu, günümüzde harabe olan bu köy 1877-78(93) Osmanlı-Rus Harbine kadar şen olduğunu ve İrfani ?nin torunları bu gün Çıldırın Koravel (Sazlısu) ve Urta (Gölbelen) köylerinde yaşadıklarını yazar.

Ayrıca 19. yüzyılda yaşamış, asıl adı Abdullah olan Gürünlü bir İrfani ve Anamurlu bir İrfani daha bulunmaktadır.

Haziran 1979 T.F.A dergisinde Nizamettin Onk´un yayınladığı ?Aras Boyu Ozanlarımız? İrfani-Hoca başlıklı yazısında ?Demircilik (Demirci) (Arpaçay´ın) köyündedir mezarı İrfani Hoca´nın. Her sabah iki kuş konar mezarın başına yanık yanık öterler. Her sabah namazına kalkan Molla Yunus görür, öyle der?

(Devamı Var)

i Deniz, Rasim, Erciyes dergisi ?Çıldırlı İrfani Hoca? Eylül 1983 yıl,6, sy.69 shf.12-15 ii Zeyrek, Yunus, ?Ahıska Araştırmaları? Ankara 2006 shf,74 iii İrfani ´ye ait tarlayı Torunu Ferit Karagöz kullanmakta. (02.08.2018 Tarihinde aramızdan ayrıldı) iv İrfanî´nin XVIII. yüzyılda yaşadığı anlaşılmaktadır. Ahıska Valisi Atabekli Süleyman Paşa´nın onu hapse attırdığına dair rivayeti doğru sayılıyor. ve Paşanın da 1771 yılında Ahıska valisi olduğunu göz önüne alırsak, âşığın yaşadığı çağ iyice anlaşılır. Bazı rivayetlere göre İrfani, Ardahan´ın Damal ilçesinde bir Alevi-Türkmen kızına âşık olmuş. Türkmenler bu kızı bana vermez düşüncesiyle kızı kaçırıp onunla evlenmiş. Ardahan-Ahıska yolu üzerindeki Ulgar Dağı eteklerinde bir kilisede yedi sene saklanmış. Bu kilisenin adı Kız kilisesi olduğu belirtilmektedir. Öyle anlaşılıyor ki burası Posof´un Al köyüdür. Zira günümüzde Ulgar Dağı eteğinde ve bu adla bir kilise kalıntısı bulunmaktadır. İrfani, hapisteyken bir deyiş yazıp üzerine de, ?Süleyman Paşaya takdim kılınacaktır.? diye not düşer. Bu deyişi, Vali Paşanın medreseye gidip gelirken hapishanenin önünden geçen oğlu Şerif Muhammed´in önüne atar. Dahi pinhan doğmuş bilmem derdimi, Derman içün bir lokmana gelmişem. Çevir Şerif Muhammed´in başına, Duacıyam kadîm ana gelmişem... Beyzade çocuk, bu deyişi alır babasına götürür. Deyişi okuyan Vali Paşa, İrfani´yi serbest bırakır. v Demirci köyü Arpaçay-Kümbet köyünün doğusunda batık halinde. Kaynaklar: https://turuz.com/book/title/Childirli+%D0%90shiq+Irfani-Sh%D0%B5irleri+Haqqindaki+Dastan-Rivayetler-Ali+%C5%9Eamil- Naile Asker http://www.folklor.az/konfrans_materiallari/Naile-Esker-2018.pdf Nizamettin Onk, T.F.A Haziran 1979 ?Aras Boyu Ozanlarımız? İrfani-Hoca 8687 Kaynak Kişiler: Ferit Karagöz- Âşık İrfani ?nin torunu, (3.Yıl önce Âşık İrfani ´ye ait bildiği sözleri ve başından geçen hikâyeyi anlatan video çekimini bana gönderdi. Arşivimde. Allah rahmet eylesin.) Âşık Ömer Dumanoğlu- Göldalı Köyü-Arpaçay Âşık Dursun Durdağı- İstanbul Âşık Gökmen Dursun Doğ